رودمَهْجَن: نام اصلی زادگاهم به روایت اسناد تاریخی
محمود فتوحی
در قبرستان فعلی رودمهجن، روی سنگ قبرهای قدیمی موجود، نام رودمعجن را اصلاً ندیده ام اما فقط شش سنگ است از یک نسل که روی پنج تای آنها نام «رودمهجن» حک شده است. این سنگهای زرد رنگ که
در قبرستان فعلی رودمهجن، روی سنگ قبرهای قدیمی موجود، نام رودمعجن را اصلاً ندیده ام اما فقط شش سنگ است از یک نسل که روی پنج تای آنها نام «رودمهجن» حک شده است. این سنگهای زرد رنگ که جنسی شبیه آجر دارند در فاصلۀ سالهای 1329 تا 1363 قمری نصب شده‌اند. غیر از این نسل سنگ قبرها روی هیچ سنگی نام رودمهجن یا رودمعجن در پسوند نامها و یا محل سکونت افراد نیامده است. خطهای روی این سنگهای آجری شش گانه به یک شکل است به خط نسخ نپخته که حروف داخل سنگ با گودی یکدستی نقر شده است.
هر شش سنگ آشکار نشان می‌دهد که یکصد سال پیش زادگاه ما را «رودمَهْجَن» می‌نوشته‌اند و نه رودمَعْجَن.
1329 قمری: یا الله وفات عصمت و عفت‌پناه فاطمه خانم بنت نجف‌علی رودمهجنی بتاریخ شهر ربیع الثانی
تاریخ وفات مرحمت و غفران پناه ملا الله‌یار ولد ملا محمد علی بختیاری ساکن رودمهجن فی غره‌ی محرم 1331 (قمری)
تاریخ وفات مرحمت و غفران پناه حاجی علی فرزند مرحوم سالار محمد رودمهجنی وفاته فی ماه رجب المرجب 1361. (جد علیپورها پدر حاج حسین علیپور)
هذا مرقد و مضجع محمد وکیل فرزند مرحوم علی نقی رودمهجنی وفاته فی ماه محرم 1363
مرقد و مضجع مرحوم علی اکبر فرزند مرحوم حاجی حسن رودمهجنی وفاته ؟؟؟
قدیمترین سنگ از این نوع تاریخ سال 1329 قمری را دارد یعنی حدود یکصد و شش سال پیش و آخرین تاریخ روی این نوع سنگ تا آنجا که من دیده‌ام سال 1363 ق است. ظاهراً نصب این نوع سنگ در قبرستان رودمهجن در طی یک دورۀ 34 ساله رایج بوده است. در بین این شش سنگ تنها یک سنگ از همین نوع و با همین خط هست که به تاریخ 1355 قمری «رودمعجن» را با«ع» نوشته است. ممکن است بگویند که «رودمهجن» روی آن 5 سنگ، ناشی از اشتباه سنگتراش بوده است. اما این ایراد را نمی‌توان پذیرفت به 3 دلیل
در طی 34 سال که این نگارش ادامه داشته اگر اشتباه می‌بود حتماً یک نفر باسواد از رودمهجن این خطا را متذکر می‌شد تا دوباره تکرار نشود.
از شش سنگ موجود تنها یک سنگ (سال 1355) «رودمعجن» را با«ع» نوشته و پنج سنگ «رودمهجن» است. پس نام رایج با «هـ » بوده است.
اسناد کاغذی که ذیلاً آورده ایم نشان می دهند که پیش از سال 1355 عموماٌ «رودمهجن» نوشته می‌شده است و از آن سالها کم کم «رودمعجن» جای «رودمهجن» را گرفته است.
در بسیاری از اسناد دوره‌ی قاجار که در این کتاب (کتاب در دست نگارش با نام «رودماهگان: جغرافیای تاریخی رودمهجن») نیز بخشی از آنها موجود است نام رودمهجن بر گورسنگ‌های سالهای 1329 تا 1363 قمری را تأیید می‌کند. در اسنادی که ذیلاً می آید نام روستای ما غالباً «رودمَهْجَن» درج شده است. این اسناد از سال 1234؛ 1249؛ 1254؛ 1272؛ 1314 قمری نام روستا را «رودمَهْجَن» نوشته اند. در یکی از اسناد (سال 1249ق) نام چندین نفر از اهالی رودمهجن با عنوان شهود یک سند با لقب رودمهجنی ثبت شده است. ذیلاً تصویر برخی از این اسناد از نظر همشهریان عزیز می‌گذرد:
1234 قمری-سند وقف آقا تقی رودمهجنی
1279 قمری. حاجی ملا حسن رودمهجنی
1254 قمری: دعوای حاجی محمد رودمهجنی و فرزندان علیخان قرایی (فرزند اسحاق خان) بر سر املاک دربی (زنده‌گانی، پی سم، قطار بید و دشت جرد)
در شهادت‌نامه‌ای متعلق به سال ۱۲۴۹ قمری (۱۲۱۲ ش) آمده که حاکم تربت اسحاق خان قرایی (مقتول۱۲۳۱قمری) زمینهای دربی رودمهجن را غصب کرده و در زمان نگارش این سند زمینها در تصرف نوادگان وی بوده است.در این شهادتنامهنام یکصد و نه نفر از بزرگانرودمهجن و روستاهای اطراف از جمله، نامق، حصار، فریزق کاشمر، بایگ، (در متن بایج)کدکن، بُرس و … درج شده است. در این سند لقب بایچی به دنبال نام چند نفر آمده است که احتمالاً نام کهن بایگ است.
برای دیدن اصل سند اینجا را کلید کنید
1249 ق. شهود بر غصبیت املاک درشره
این سند معامله‌ی زمینهای دربی است که آخوند ملا محمد به حاج ملاحسن رودمهجنی فروخته است.دراین سند دربی از توابع بایج تربت حیدریه معرفی شده است. وپول رایج زمان معامله دینار ناصرالدین شاهی بوده است.
1279 ق. آخوند ملا محمد به حاج ملاحسن رودمهجنی فروخته است.
1310 ق. قبالۀ ازدواج سالار عباس پسر سالار حسن رودمهجن با ماندگار دختر رمضانعلی رودمهجن
1314 قمری:بهایئان نامق و عالم رودمهجنی در عصر ناصرالدین شاه
این سند در حیتا موجوداست در این نشانی: اینجا را کلید کنید.
و نیز در اینجا دست خط دو رودمهجنی را ببینید
1343 قمری: رودمهجن در سند موقوفات مسجد جامع
موقوفات مسجدجامع
صورت روغن موقوفه‌ی جات مسجد جامع واقع در عُلیای قریه‌ی رودمهجن از این قرار است.
مسجد جامع واقع در عُلیای قریه‌ی رودمهجن
صورت روغن سوخت مسجد سفلای قریه‌ی رودمهجن از موقوفه جات از این قرار است.
مسجد سفلای قریه‌ی رودمهجن
نتیجه
تا اینجا مسلم میشود که طبق اسناد قرن سیزدهم تا نیمه‌ی قرن چهاردهم هجری در دوره‌ی قاجار همه جا «رودمَهْجَن» نوشته می‌شده و بعد از دوره‌ی قاجار «مَهْجَن» به «مَعْجَن» تغییر یافته است. پس «مَعْجَن» در نام امروزی به گمان قوی تغییر یافته‌ی واژه‌ای پارسی است و نه عربی. به عبارتی دیگر «مَعْجَن» صورت تغییر یافته‌ی «مَهْجَن» است که در اثر دگرگونی آوایی، دستخوش تغییر شده و به این شکل درآمده است.
اسناد موجود نشان می‌دهد که تغییر «مهجن» به «معجن» همزمان با رواج سازمانهای دولتی در حدود دوره‌ی مشروطه و بر اثر لفظ قلم شکستنِ دولتیان عربیدان قجری اتفاق افتاده است. یعنی «رودمَهْجَن» را با لفظ قلم و با ذایقه‌ی عربی‌دانها، به شکل «رودمَعْجَن» نوشته‌اند. ما در اسناد موجود چنین تغییراتی را داریم. مثلاً «دشت گِرد» [دشت گیرد] دربی را در اسناد متأخر به صورت مُعَرَّب «دشت جرد» نوشته‌اند. این نوع دستکاری و تصرف در نامها بی‌اساس است؛ شاید آنها گمان می‌کرده‌اند که شکل تلفظ این نامها در میان مردم روستا رسمی نیست و باید به آنها شکل رسمی داد. به همین دلیل «کجراه» را به صورت «کاسه راه» و «گُگ‌دره» را با املای «کبک دره»نوشته‌اند. به راستی چه نسبتی میان شکل رایج در روستا و شکل موجود در اسناد متأخر است.